WieringerpleinVoor Wieringers, door Wieringers
Plaatsen

Het Wierings

Woorden en gezegden in het Wierings

Op Wieringen werd Wierings gesproken. Het ligt het dichtst bij het Fries en bij het Tessels. Hier staan woorden, gezegden en hoe je ze ongeveer uitspreekt.

Er is nooit een officiële spelling geweest. Wat hier staat, volgt de spelling van de bron. Dezelfde klank ziet er bij Winkler in 1874, bij Daan in 1950 en bij een latere bezoeker soms anders uit.

De regel Ongeveer is een leeshulp voor wie Nederlands spreekt. Het is geen opname. Heeft je browser een Nederlandse stem, dan leest de knop die spelling voor. Dat blijft een benadering.

Echt horen kan bij het Meertens Instituut. In de Nederlandse Dialectenbank staan opnames uit Den Oever: een visser en een huisvrouw, allebei geboren in 1908, over de visserij en de streek; een korte opname uit 1963; en een gesprek over bruiloften.

In de jaren vijftig schreef Jo Daan dat het dialect al aan het verschuiven was, door de Zuiderzeewerken en door mensen van buiten. Sinds de jaren zestig krijgen kinderen het nog weinig mee. Onder de oudste generatie is het nog te horen. Een lichtere vorm, dichter bij het Westfries van de vaste wal, hoor je breder.

Winkler vond het in 1874 Frieser dan het Tessels. Daan noemde het een Hollands dialect met veel Friese trekken. Later rekent men het tot het Eiland-West-Fries.

Hoe het klinkt

  • sk in plaats van sch

    Vooraan in een woord is de Nederlandse sch een s plus een k. Niet de zachte g van school, als je die als sg zegt.

    skip · skoel · skoene · skuttel

  • uu waar het Nederlands ui heeft

    Huis, kruis, muis en buik hebben de uu van muur. Niet de ui van ui.

    huus · kruus · muus · buuk

  • ie waar het Nederlands ij heeft

    Blijven, stijf, mijn en vijftig hebben de ie van dier.

    blieve · stief · mien · vieftig

  • ee en oo, niet de Westfriese ei en ou

    Bleek, week en breed hebben een ee, niet bleik of weik. Boom en lopen hebben een oo, niet boum of loupe. Die oo en, in braden en blazen, die ee zijn open, zoals in door en keer.

    bleek · boom · lope · droog

  • ng in hond, hand en tand

    Na een korte achterklank en voor d of t wordt de n een ng, zoals in lang. Aan het eind hoor je soms een d en soms een t. Daan noemde dat gutturalisering.

    hongd · hangd · tangd · dangse

  • klinkers blijven langer liggen

    Een klinker wordt vaak langer aangehouden dan in het Nederlands, zoals in school, huis en zeggen. Soms verandert de klank mee.

    skoel · huus

  • u wordt soms i of e

    Stuk is stik. Rug trekt naar de eu van deur. Put is pet.

    stik · rëg · pet

  • geen ge- voor het voltooid deelwoord

    Net als in het Westfries. Ik ben bleven. Ik heb dronken. Gedaan is deend, gezien is zient.

    bleven · dronken · deend · zient

  • de d valt weg, of er komt er een bij

    Kind wordt kiin, avond wordt even. Omgekeerd krijgt land een d, langd, en gezien een t, zient. Op de grond is op e grongd: de d van de is weg.

    kiin · èven · langd · grongd

  • verkleinwoord op -ke

    Schooltje is skoelke, huisje is huuske, een veulen is foelke. De e is dof, zoals in de. Andere Noord-Hollandse dialecten doen dit bijna niet. In het Fries hoor je het overal.

    skoelke · huuske · foelke · hauke

  • twee woorden, één spelling

    Daan schrijft in 1950 dat sommige sprekers een verschil in lengte nog hoorden en anderen niet. Haar voorbeeld: skite voor schieten, met een langere klinker dan skite voor het grovere woord. Op papier is het hetzelfde.

  • je tegen iedereen

    In eigen kring zei men je, jij, jou en jullie. Ook tegen oudere mensen, en de oude Wieringer ook tegen de dominee en de dokter. Geen u. Dat verschoof toen er meer mensen van buiten kwamen.

Woorden en gezegden

34 woorden en gezegden over de boerderij

Uit de boeken

Opgetekend door Winkler, door Daan of in het jaarboek van 1962, of genoemd op Wikipedia en in het ANW. Het boekje Wieringer benamingen van August Pruimboom, bij de Historische Vereniging Wieringen, heeft veel meer namen van dieren en planten. Die staan hier niet overgenomen.

A

aid

eg, de landbouwhark

Ongeveer. Klinkt als aid, met een zachte d.

Winkler 1874

B

bijwörrep

een deel van de zeis

Ongeveer. Bij-wur-rup.

Daan 1950

bòòm

steel van de zeis

Ongeveer. Boom, met een open oo zoals in door.

Dit is de steel, niet de boom als plant. Die plant heet ook boom, met diezelfde open oo.

Daan 1950

D

darsk

dorsvloer, de deel

Ongeveer. Darsk.

In West-Friesland heette de dorsvloer vroeger ook dars.

Jaarboek 1962

dolf

grenssteen

Ongeveer. Dolf, kort.

Wikipedia

E

eer

aar, een korenaar

Ongeveer. Eer, zoals in het Nederlandse eer.

Winkler 1874

eerpel

aardappel

Ongeveer. Eer-pul.

Winkler 1874Wikipedia

F

farkes

varkens

Ook: farrekes.

Ongeveer. Far-kus.

In de gelijkenis farkes. In een later gezegde farrekes.

Winkler 1874

H

haarspit

haarspit, het aambeeldje bij het scherpen van de zeis

Ongeveer. Haar-spit.

Daan 1950

heerd

gehaard, van de zeis

Ongeveer. Heerd. De zeis wordt heerd: gescherpt.

Daan 1950

hekel

een deel van de zeis

Ongeveer. Hee-kul.

Daan 1950

J

jage

een deel van de zeis

Ongeveer. Jaa-guh.

Daan gebruikt dit woord voor een deel van de zeis. Een recensent leest er de jager in en zegt dat de functie van sommige delen bij Daan verwisseld staat. Het woord zelf staat in haar optekening.

Daan 1950

K

koog

laag gelegen hooiland

Ongeveer. Koog, de oo van door.

Wikipedia

kroft

stuk land met een tuinwal eromheen

Ongeveer. Kroft.

Wikipedia

L

langd

land

Ongeveer. Langd. De n is ng, zoals in lang, en de d blijft hoorbaar.

Winkler 1874

M

moaid

gemaaid

Ongeveer. Moo-aid.

Het gras wordt moaid.

Daan 1950

P

pet

put

Ongeveer. Pet, zoals het Nederlandse pet. Hier is het een put.

Jaarboek 1962

pikstrieker

pikstrijker

Ongeveer. Pik-strie-ker.

Daan 1950

S

seunis

varkenstrog

Ongeveer. Seu-nis, de eu van deur.

Winkler hoorde het ook in de Beemster.

Winkler 1874

strekel

strekel, de strijkstok van de zeis

Ongeveer. Stree-kul.

Daan 1950

supen

varkensvoer, de drank voor de varkens

Ongeveer. Suu-pun, de uu van muur. Het Nederlandse zuipen, in die betekenis.

Winkler 1874

T

tarlen

gedroogde schapenmest, als brandstof

Ongeveer. Tar-lun.

Wikipedia

turw

tarwe

Ongeveer. Turw, de u kort, de w is te horen.

Winkler 1874

V

ven

stuk land met sloten eromheen

Ongeveer. Ven, kort.

Wikipedia

W

waiden

weiden, laten grazen

Ongeveer. Wai-dun.

Winkler 1874

wetstien

wetsteen

Ongeveer. Wet-stien.

In de bespreking van Daans boek gespeld als wetstīēn.

Daan 1950

Z

zein

zeis

Ongeveer. Zein, de ei van zijn.

Daan 1950

Door bezoekers doorgegeven

Deze woorden staan op mijnwoordenboek.nl, toegevoegd door bezoekers. Ze zijn niet nagetrokken in het boek van Jo Daan. Eén invoer ontbreekt hier: geeuwen voor gapen, want dat is gewoon Nederlands. Ken je een woord van huis uit, geef het door.

B

boet

schuur

Ongeveer. Boet.

mijnwoordenboek.nl

E

erdeboaie

aardbeien

Ongeveer. Er-duh-boo-aai-uh.

mijnwoordenboek.nl

P

poepekóól

boerenkool

Ongeveer. Poe-puh-kool, de oo lang.

mijnwoordenboek.nl

T

tuun

tuin

Ongeveer. Tuun, de uu van muur.

mijnwoordenboek.nl

W

woaid

weide

Ongeveer. Woo-aid.

mijnwoordenboek.nl

Gezegden

Ook deze komen van bezoekers van mijnwoordenboek.nl. Het is de enige gepubliceerde rij Wieringer gezegden die we konden natrekken. Een gezegde kan op het eiland anders gelopen hebben dan de toelichting zegt.

dat meulend maar op 't zelfde seeltje deur

dat maalt maar op dezelfde vergunning door

Ongeveer. Meulend is malend, seeltje is het briefje, deur is door.

Een bezoeker licht toe: in de Eerste Wereldoorlog had je een vergunning nodig om graan te malen, en er werd vaker op hetzelfde briefje gemalen. Later zei men het ook van iemand die over hetzelfde bleef doorzeuren. In die toelichting staat ceeltje, in het gezegde seeltje.

mijnwoordenboek.nl

skier oal sien farrekes binne tusken sien biene deurgaan

bijna al zijn varkens zijn tussen zijn benen doorgegaan

Ongeveer. Skier is schier, bijna. Oal is al, sien is zijn, farrekes zijn varkens, biene zijn benen.

mijnwoordenboek.nl

Bronnen

Klopt er een woord niet, of ken je er een van huis uit? Schrijf de redactie.