WieringerpleinVoor Wieringers, door Wieringers
Plaatsen

Het Wierings

Woorden en gezegden in het Wierings

Op Wieringen werd Wierings gesproken. Het ligt het dichtst bij het Fries en bij het Tessels. Hier staan woorden, gezegden en hoe je ze ongeveer uitspreekt.

Er is nooit een officiële spelling geweest. Wat hier staat, volgt de spelling van de bron. Dezelfde klank ziet er bij Winkler in 1874, bij Daan in 1950 en bij een latere bezoeker soms anders uit.

De regel Ongeveer is een leeshulp voor wie Nederlands spreekt. Het is geen opname. Heeft je browser een Nederlandse stem, dan leest de knop die spelling voor. Dat blijft een benadering.

Echt horen kan bij het Meertens Instituut. In de Nederlandse Dialectenbank staan opnames uit Den Oever: een visser en een huisvrouw, allebei geboren in 1908, over de visserij en de streek; een korte opname uit 1963; en een gesprek over bruiloften.

In de jaren vijftig schreef Jo Daan dat het dialect al aan het verschuiven was, door de Zuiderzeewerken en door mensen van buiten. Sinds de jaren zestig krijgen kinderen het nog weinig mee. Onder de oudste generatie is het nog te horen. Een lichtere vorm, dichter bij het Westfries van de vaste wal, hoor je breder.

Winkler vond het in 1874 Frieser dan het Tessels. Daan noemde het een Hollands dialect met veel Friese trekken. Later rekent men het tot het Eiland-West-Fries.

Hoe het klinkt

  • sk in plaats van sch

    Vooraan in een woord is de Nederlandse sch een s plus een k. Niet de zachte g van school, als je die als sg zegt.

    skip · skoel · skoene · skuttel

  • uu waar het Nederlands ui heeft

    Huis, kruis, muis en buik hebben de uu van muur. Niet de ui van ui.

    huus · kruus · muus · buuk

  • ie waar het Nederlands ij heeft

    Blijven, stijf, mijn en vijftig hebben de ie van dier.

    blieve · stief · mien · vieftig

  • ee en oo, niet de Westfriese ei en ou

    Bleek, week en breed hebben een ee, niet bleik of weik. Boom en lopen hebben een oo, niet boum of loupe. Die oo en, in braden en blazen, die ee zijn open, zoals in door en keer.

    bleek · boom · lope · droog

  • ng in hond, hand en tand

    Na een korte achterklank en voor d of t wordt de n een ng, zoals in lang. Aan het eind hoor je soms een d en soms een t. Daan noemde dat gutturalisering.

    hongd · hangd · tangd · dangse

  • klinkers blijven langer liggen

    Een klinker wordt vaak langer aangehouden dan in het Nederlands, zoals in school, huis en zeggen. Soms verandert de klank mee.

    skoel · huus

  • u wordt soms i of e

    Stuk is stik. Rug trekt naar de eu van deur. Put is pet.

    stik · rëg · pet

  • geen ge- voor het voltooid deelwoord

    Net als in het Westfries. Ik ben bleven. Ik heb dronken. Gedaan is deend, gezien is zient.

    bleven · dronken · deend · zient

  • de d valt weg, of er komt er een bij

    Kind wordt kiin, avond wordt even. Omgekeerd krijgt land een d, langd, en gezien een t, zient. Op de grond is op e grongd: de d van de is weg.

    kiin · èven · langd · grongd

  • verkleinwoord op -ke

    Schooltje is skoelke, huisje is huuske, een veulen is foelke. De e is dof, zoals in de. Andere Noord-Hollandse dialecten doen dit bijna niet. In het Fries hoor je het overal.

    skoelke · huuske · foelke · hauke

  • twee woorden, één spelling

    Daan schrijft in 1950 dat sommige sprekers een verschil in lengte nog hoorden en anderen niet. Haar voorbeeld: skite voor schieten, met een langere klinker dan skite voor het grovere woord. Op papier is het hetzelfde.

  • je tegen iedereen

    In eigen kring zei men je, jij, jou en jullie. Ook tegen oudere mensen, en de oude Wieringer ook tegen de dominee en de dokter. Geen u. Dat verschoof toen er meer mensen van buiten kwamen.

Woorden en gezegden

23 woorden en gezegden over dieren

Uit de boeken

Opgetekend door Winkler, door Daan of in het jaarboek van 1962, of genoemd op Wikipedia en in het ANW. Het boekje Wieringer benamingen van August Pruimboom, bij de Historische Vereniging Wieringen, heeft veel meer namen van dieren en planten. Die staan hier niet overgenomen.

B

broesk

broeds

Ongeveer. Broesk.

Van een kip die op de eieren zit.

Jaarboek 1962

F

foelke

veulen

Ook: voelke.

Ongeveer. Foel-kuh. De oe van boek, en -ke is het verkleinwoord.

Winkler noemt het een veulentje. Wikipedia schrijft foelke. Bezoekers schrijven ook voelke.

Winkler 1874Wikipedia

H

henne

kippen

Ongeveer. Hen-nuh.

Jaarboek 1962

hongd

hond

Ook: honkt.

Ongeveer. Hongd. De n is ng. Aan het eind soms een t: honkt.

Bezoekers schrijven hongd. Het jaarboek schrijft honkt.

Daan 1950Jaarboek 1962

N

neet

luizenei

Ongeveer. Neet, kort.

Daan zet neet, luizenei, tegenover nèèt, naad.

Daan 1950

S

skeep

schaap

Ongeveer. Skeep, met een lange ee. Niet de ie van het Friese skiep.

Winkler 1874

skèpe

schapen

Ook: skêepe.

Ongeveer. Skee-puh. De ee is open, zoals in keer. Sk vooraan.

Daan schrijft skèpe, het jaarboek van 1962 skêepe. Schepen is korter: skepe.

Daan 1950Jaarboek 1962

Door bezoekers doorgegeven

Deze woorden staan op mijnwoordenboek.nl, toegevoegd door bezoekers. Ze zijn niet nagetrokken in het boek van Jo Daan. Eén invoer ontbreekt hier: geeuwen voor gapen, want dat is gewoon Nederlands. Ken je een woord van huis uit, geef het door.

A

aakster

ekster

Ongeveer. Aak-stur.

mijnwoordenboek.nl

G

gárnille

garnalen

Ongeveer. Gar-nil-luh.

mijnwoordenboek.nl

gnorre

knorren

Ongeveer. Gnor-ruh.

mijnwoordenboek.nl

I

ingde

eenden

Ongeveer. Ing-duh.

mijnwoordenboek.nl

K

kaapveugel

scholekster

Ook: lieuw.

Ongeveer. Kaap-veu-gul.

Lieuw is een tweede naam voor dezelfde vogel.

mijnwoordenboek.nl

keizerke

fuut

Ongeveer. Kai-zur-kuh. Het -ke is een verkleinwoord.

mijnwoordenboek.nl

knien

konijn

Ongeveer. Knien.

mijnwoordenboek.nl

kokkerd

meeuw

Ongeveer. Kok-kerd.

Zie ook kroai. Wieringer Nieuws gebruikte Kokkerds in 2021 als dorpsnaam.

mijnwoordenboek.nl

kroai

kraai

Ongeveer. Kroo-ai.

In 2021 gebruikte Wieringer Nieuws Kroaie en Kokkerds als namen voor de dorpen onderling.

mijnwoordenboek.nl

M

mosk

mus

Ongeveer. Mosk.

mijnwoordenboek.nl

muus

muis

Ongeveer. Muus, de uu van muur.

mijnwoordenboek.nl

P

peerd

paard

Ongeveer. Peert.

mijnwoordenboek.nl

puus

poes

Ongeveer. Puus, de uu van muur.

mijnwoordenboek.nl

W

wangdluus

wandluis

Ongeveer. Wangd-luus. Eerst ng, dan luus met de uu van muur.

mijnwoordenboek.nl

Z

zwarte liester

merel

Ongeveer. Zwar-tuh lies-tur.

mijnwoordenboek.nl

Gezegden

Ook deze komen van bezoekers van mijnwoordenboek.nl. Het is de enige gepubliceerde rij Wieringer gezegden die we konden natrekken. Een gezegde kan op het eiland anders gelopen hebben dan de toelichting zegt.

een koe mit sképerubbe

een koe met schapenribben

Ongeveer. Mit is met, sképe zijn schapen, rubbe zijn ribben.

mijnwoordenboek.nl

Bronnen

Klopt er een woord niet, of ken je er een van huis uit? Schrijf de redactie.